Lýðfræðilegar og samfélagslegar breytingar á Vesturlöndum, þar á meðal á Íslandi, munu leiða til þess að sífellt færri vinnandi og verðmætaskapandi hendur verða á bak við hvern þann einstakling sem sökum elli eða örorku þarf á stuðningi samfélagsins að halda.

Íslendingar standa vissulega betur að vígi en flest ríki. Er þar er ekki síst að þakka forsjálni og forystu stjórnmálamanna og aðila vinnumarkaðarins á sínum tíma. Með markvissum og öguðum aðgerðum tókst Íslandi það sem nánast er óheyrt í kringum okkur, að koma sér upp lífeyrissjóðakerfi sem byggist ekki á gegnumstreymi fjármagns frá skattgreiðendum heldur úttekt á áunnum réttindum sem fjármagnaðar eru með sparnaði. Og eins og ágætur maður sagði í vikunni er lífeyrissjóðskerfið heilagt.

Hafandi sjálf verið í ríkisstjórn í átta ár þekki ég ágætlega að það þarf aga og sterk bein til þess að ná þeim árangri sem náðst hefur með lífeyriskerfið og ekki síður til þess að viðhalda honum. Fjármálaráðherrar þurfa oft að vera „leiðinlegir“ til þess að ná fram árangri sem skilar sér ekki fyrr en löngu seinna.

Seinni tíma vandamál

Hugsunin á bak við áherslunina á sjálfbærni ellilífeyriskerfisins er ekki flókin og hún rímar við góðar fjármálavenjur einstaklings. Maður sparar hluta af tekjum sínum og ávaxtar til þess að eiga sjóð þegar á móti blæs eða maður hefur ekki lengur tök á að afla tekna. Þegar öllu er á botninn hvolft gildir hið sama um samfélag og einstakling að þessu leyti. Vandinn er hins vegar sá að þegar kemur að ákvörðunum stjórnmálamanna um útdeilingu fjár þá er ákaflega freistandi að beita ekki sömu rökhugsun og aga. Afleiðingin getur orðið sú að tilteknum hópum er lofað réttindum án þess að hugsað sé til enda hvernig standa eigi undir kostnaðinum. Eða það er hugsað til enda en afgreitt sem seinni tíma vandamál. Samhliða því að breytingar á aldurssamsetningu þjóðarinnar þyngja útgjöld til aldurstengdra réttinda þá eykst vægi þessa hóps í kosningum. Freistnivandi stjórnmálamanna sem sækjast eftir umboði til fjögurra ára í senn getur því tekið úr sambandi þá heilbrigðu skynsemi sem ætti almennt að gilda um ábyrga fjármálahegðun. Í stað þess að spara núna og eyða seinna snýst dæmið upp í að fá ábatann strax í formi atkvæða og skilja afleiðingarnar eftir fyrir aðra.

Frumvarp ríkisstjórnarinnar um breytingar á lögum um almannatryggingar, sem nú er til meðferðar á Alþingi, er dæmi um það þegar pólitíkusar steypa sér út í slíka freistingu. Með samþykkt þess verður lögbundin hækkun örorku og ellílífeyris annaðhvort í takti við verðlagsþróun eða launavísitölu, og fer það eftir því hvor er hærri. Þótt enginn efist um að umhyggja búi að baki áherslu Fólks flokksins á þessa breytingu þá er að mínum dómi um alvarlegan dómgreindarbrest að ræða. Ég er ekki ein um þá skoðun. Bæði Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins vara við löggjöfinni og hið sama má segja um nokkra af virtustu hagfræðingum þjóðarinnar, þar á meðal þá Axel Hall og Gylfa Zoega, sem segja í nýjustu útgáfu Vísbendingar að ef frumvarpið verður samþykkt fái bótaþegar „bæði kjarabætur sem innstæða er fyrir og einnig innstæðulausar kjarabætur á meðan kaupmáttur launafólks eykst einungis ef innstæða er fyrir þeim.“

Samfélagsleg trygging

Bætur eru bætur og laun eru laun. Annað er samfélagsleg trygging, verðmæti sem aðrir veita, hitt er samningur um skiptingu verðmætasköpunar. Hugsum okkur nú að þessi regla hefði verið sett á árið 1990, um svipað leyti og umbætur á lífeyrissjóðakerfinu hófust fyrir alvöru. Hagfræðingurinn Konráð Guðjónsson hefur reiknað út að ef þessari reglu hefði verið fylgt frá árinu 1990 þá hefði kaupmáttur bóta vaxið þriðjungi meira en kaupmáttur almennra launa á því tímabili. Það er ekkert smáræði og hefði vitaskuld haft í för með sér verulega útgjaldaaukningu ríkissjóðs á þessu tímabili, en hún hefði líka haft í för með sér aðra og ekki síður neikvæða afleiðingu. Fjárhagslegur ábati af því að vera á vinnumarkaði í samanburði við að þiggja bætur hefði minnkað. Augljóst er að slíkt ástand hefði þrýst fleira vinnufæru fólki af vinnumarkaði. Ofan á mikla útgjaldaaukningu ríkissjóðs hefði bæst tekjusamdráttur. Þá má spyrja sig: Hvernig ætli stemningin yrði þá fyrir stjórnmálamönnum í dag sem legðu áherslu á að afnema þessa reglu? Því er auðsvarað. Það væri ómögulegt. Ýmis hagkerfi í Evrópu standa nú frammi fyrir óleysanlegum fjárlagavanda, einmitt vegna svipaðrar pólitískrar sjálfheldu og ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttir stefnir okkur vísvitandi inn í.

Undirbúningur og útreikningar á bak við tillögu ríkisstjórnarinnar eru fremur rýrar smíðar. Kannski skiptir það ekki miklu máli í raun, því allir sem vilja sjá umsvifalaust að verið er að taka óábyrga og vonda ákvörðun. Ríkisstjórnin er að taka út pólitískan ábata núna en skilja afleiðingarnar eftir fyrir ábyrgari stjórnmálamenn að reyna að vinna einhvern veginn úr, einhvern tímann seinna. Þetta eru óábyrg stjórnmál. Þetta er ekki gott plan.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu.

Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, þingmaður Sjálfstæðisflokksins.